Amnestia
Polityczna decyzja o wygaśnięciu odpowiedzialności karnej. Odróżnia się od ułaskawienia. Stosowana w transformacjach demokratycznych.
Słownik polityczny
Krótkie definicje głównych pojęć politycznych myśli humanistycznej, liberalno-demokratycznej i republikańskiej. Każde pojęcie w sześciu językach.
Anarchizm
Tradycja polityczna odrzucająca hierarchiczną władzę państwa i proponująca formy organizacji społecznej oparte na dobrowolnej współpracy i samorządności. Odniesienia: Proudhon, Bakunin, Kropotkin.
Autokracja
Reżim, w którym władza koncentruje się w jednej osobie lub zamkniętej grupie bez realnych hamulców instytucjonalnych. Monarchie absolutne, dyktatury wojskowe. Współcześnie: demokracje nieliberalne.
Autorytaryzm
Reżim polityczny charakteryzujący się osłabieniem lub stłumieniem konstytucyjnych hamulców, koncentracją władzy w przywódcy lub partii oraz ograniczeniem pluralizmu.
Azyl polityczny
Ochrona, którą państwo udziela osobom prześladowanym z powodów politycznych. Konwencja Genewska (1951). Jedna z najstarszych instytucji prawa międzynarodowego.
Bikameralizm
Organizacja parlamentarna w dwóch izbach. Broniona przez Madisona w Federaliście. Warianty: symetryczny, asymetryczny, federalny.
Cenzura
Ograniczenie obiegu informacji. Demokracje liberalne odrzucają cenzurę prewencyjną. Autocenzura niepokojąca.
Dekret
Akt normatywny władzy wykonawczej. Warianty: dekret regulacyjny, dekret z mocą ustawy (wymaga późniejszej ratyfikacji parlamentarnej).
Demagogia
Praktyka polityczna odwołująca się do emocji i uprzedzeń większości. Arystoteles analizował ją jako degenerację demokracji.
Demokracja
System polityczny, w którym władza pochodzi od ludu i jest sprawowana w wolnych i okresowych wyborach. W nowoczesnej formie liberalnej łączy rządy większości z ochroną praw jednostki.
Diaspora
Geograficzne rozproszenie wspólnoty. Polska ma znaczącą diasporę.
Elita
Grupa mniejszości z nieproporcjonalną władzą. Pareto, Mosca, Michels.
Faszyzm
Totalitarny reżim XX wieku charakteryzujący się kultem wodza, skrajnym nacjonalizmem, brutalnym tłumieniem pluralizmu, militaryzacją społeczeństwa. Włoski reżim Mussoliniego (1922-1943) dał nazwę zjawisku.
Gabinet
Zbiór ministrów. Brytyjski cabinet government jako model. Rady ministrów.
Gerrymandering
Manipulacja granicami okręgów wyborczych dla korzyści partii. Od Elbridge'a Gerry'ego (1812). Patologia demokracji USA.
Głos
Indywidualne wyrażenie preferencji politycznej w wyborach. W nowoczesnej demokracji liberalnej musi być powszechny, wolny, równy, tajny i bezpośredni.
Ideologia
Względnie spójny system idei, wartości i propozycji, który ukierunkowuje działanie polityczne. Główne ideologie porządku demokratycznego obejmują liberalizm, konserwatyzm, socjaldemokrację i chadecję.
Impeachment
Procedura konstytucyjna usunięcia urzędnika z wybranego stanowiska. Przypadki: Brazylia (Rousseff 2016), Korea, USA. Fundamentalny hamulec republikański.
Koalicja
Porozumienie partii w celu utworzenia rządu. Niemcy, Izrael, Włochy, Belgia.
Konkordat
Traktat między państwem a Stolicą Apostolską. Konkordat polski 1993.
Konserwatyzm
Tradycja polityczna stawiająca na pierwszym miejscu roztropność, ciągłość instytucjonalną, umiarkowanie zmiany i szacunek dla odziedziczonych obyczajów. Odniesienia: Burke, Tocqueville, Oakeshott.
Konstytucja
Norma fundamentalna, która organizuje władzę polityczną, definiuje kompetencje, gwarantuje prawa i ustanawia procedury zmiany. Zwykle sztywna i ponadustawowa.
Kosmopolityzm
Tradycja filozoficzna głosząca, że każdy człowiek jest obywatelem świata. Od stoików po Kanta (1795), Nussbaum i Appiaha.
Kworum
Minimalna liczba do ważnego głosowania. Warianty: kworum instalacji, głosowania, większości kwalifikowanej.
Laicyzm
Zasada rozdziału władzy politycznej od instytucji religijnych. Warianty: francuski laicyzm (1905), amerykańska neutralność (1791), modele konkordatowe.
Lewica i prawica
Klasyczna dychotomia. Pochodzenie: francuskie Zgromadzenie Narodowe (1789). Bobbio (Prawica i lewica, 1994).
Liberalizm
Tradycja polityczna broniąca praw jednostki, swobód obywatelskich, tolerancji, ograniczonego rządu i równości wobec prawa. Od Locke'a i Constanta po Rawlsa.
Lobbing
Grupy interesu wpływające na decyzje publiczne. USA (1995), UE.
Mniejszość
Grupa różniąca się od większości. Demokracja liberalna chroni mniejszości przed "tyranią większości" (Tocqueville, Mill, Madison).
Monarchia
Forma rządu, w której głowa państwa jest dziedziczna i dożywotnia. W nowoczesnych konstytucyjnych wersjach monarcha jest instytucjonalnym symbolem o ograniczonej władzy.
Nacjonalizm
Ideologia uznająca naród za centralną kategorię polityczną. Nacjonalizm obywatelski (Habermas) vs etniczno-kulturowy. Anderson, Gellner.
Obowiązkowe głosowanie
System obowiązkowego głosowania. Belgia, Luksemburg, Australia, Argentyna. Argumenty za i przeciw.
Obywatel
Pełny członek wspólnoty politycznej z prawami obywatelskimi, politycznymi i społecznymi (T.H. Marshall) oraz odpowiadającymi obowiązkami. Obywatelstwo to nie tylko status prawny lecz aktywna praktyka.
Oligarchia
Reżim, w którym mała mniejszość (zwykle najbogatsi) koncentruje władzę polityczną i sprawuje ją we własnym interesie. Jedna z form zdegenerowanych w klasycznej typologii Arystotelesa.
Opozycja
Zespół aktorów politycznych, którzy nie wchodzą w skład rządu i konkurują o jego zastąpienie w przyszłych wyborach. Istnienie legalnej, wolnej i uznanej opozycji to jeden z definiujących wyróżników demokracji.
Państwo
Organizacja polityczna z terytorium, ludnością i prawowitym monopolem siły (Weber). Państwo nowoczesne wyróżnia bezosobowy charakter.
Parlament
Przedstawicielskie zgromadzenie obywateli, odpowiedzialne za uchwalanie ustaw, kontrolowanie rządu i zatwierdzanie budżetu. Może być jednoizbowy lub dwuizbowy.
Patriotyzm
Afektywne przywiązanie do politycznej ojczyzny. Habermas i Sternberger odróżniają patriotyzm konstytucyjny od nacjonalizmu etnicznego.
Polaryzacja
Rosnące zaostrzenie obozów politycznych. Norris i Mason rozróżniają polaryzację ideologiczną i afektywną. Druga jest groźniejsza.
Prawo wyborcze
Prawo głosowania. Cenzusowe, powszechne męskie, powszechne włącznie z kobietami (Polska 1918).
Prawybory
Procedura wyboru kandydata partii. Pochodzenie: USA. Argentyna: PASO od 2009. Zalety: wewnętrzna demokratyzacja partii.
Premier
Szef rządu w systemach parlamentarnych. Władza pochodzi z parlamentarnego zaufania. UK, Hiszpania, Włochy, Niemcy.
Prezydent
Wybierany szef państwa i/lub rządu. Prezydencjalizm (USA), półprezydencjalizm (Francja), prezydencjalizm ceremonialny (Niemcy, Włochy).
Propaganda
Systematyczna komunikacja dla politycznej adhezji. Bernays (1928), Ellul.
Referendum
Mechanizm demokracji bezpośredniej, w którym obywatele głosują TAK/NIE nad konkretną propozycją. Wiążące w Szwajcarii, Urugwaju; konsultacyjne w Hiszpanii, UK.
Reprezentacja
Mechanizm, dzięki któremu obywatele delegują sprawowanie władzy wybranym przedstawicielom. To nowoczesna odpowiedź na problem skali. Pitkin (1967) rozróżnia reprezentację opisową, symboliczną, formalną i merytoryczną.
Republika
Forma rządu — res publica, rzecz publiczna — charakteryzująca się instytucjami ograniczającymi władzę, podziałem funkcji, cnotą obywatelską i wolnością jako brakiem arbitralnej dominacji.
Równość
Fundamentalna zasada porządku demokratycznego. Obejmuje równość wobec prawa, równość polityczną, równość szans i równość moralną.
Różnorodność
Współistnienie różnych tożsamości, opinii, wartości. Demokracja liberalna uznaje ją za wartość. Odróżnia się od pluralizmu i relatywizmu moralnego.
Rząd
Zespół instytucji i osób sprawujących władzę wykonawczą państwa. W systemach prezydenckich niezależny od legislatywy; w parlamentarnych wyłania się z większości parlamentarnej.
Rzecznik Praw Obywatelskich
Niezależny urzędnik badający skargi. Pochodzenie: Szwecja (1809). Polska: RPO.
Sprawiedliwość
Cnota kardynalna i zasada teorii politycznej. Rawls definiuje ją jako uczciwość: zasady, które wolne i równe osoby przyjęłyby pod zasłoną niewiedzy.
Suwerenność
Najwyższa władza w obrębie terytorium. Suwerenność ludu, sformułowana przez Rousseau i Sieyèsa, utrzymuje, że lud jest ostatecznym źródłem prawowitej władzy.
System dwupartyjny
Dwie partie dominują. USA, UK. Prawo Duvergera.
Technokracja
Tendencja delegowania decyzji politycznych ekspertom technicznym. Habermas i Sandel krytykują depolityzację kwestii normatywnych.
Totalitaryzm
Reżim XX wieku rozpuszczający rozróżnienie państwo-społeczeństwo-życie prywatne. Arendt (Korzenie totalitaryzmu, 1951). Stalinizm, nazizm, Kambodża Pol Pota.
Tyrania
Reżim, w którym władca sprawuje władzę bez prawnych ograniczeń i poza zgodą rządzonych. Klasyczne pojęcie (Arystoteles, Machiavelli, Locke) przeciwstawne republice.
Weto
Uprawnienie blokowania decyzji innego organu. Instrument hamulców i równowagi. Tsebelis: "gracz wetujący".
Wielokulturowość
Doktryna uznająca różnorodność kulturową w państwie. Will Kymlicka. Krytyka Okin.
Wolność
Centralne pojęcie filozofii politycznej. Berlin rozróżnia dwa sensy: wolność negatywną (brak ingerencji) i wolność pozytywną (samostanowienie). Republikanizm dodaje trzeci.
Wybory
Procedura, za pomocą której obywatele wybierają swoich przedstawicieli i rządzących. W pełnej demokracji muszą być wolne, konkurencyjne, okresowe i nadzorowane przez bezstronną władzę.
Zgromadzenie konstytucyjne
Zgromadzenie z władzą redagowania lub reformowania konstytucji. Filadelfia 1787, Francja 1789, Polska 1989-91.